سَنُعَذِّبُهُمْ مَرَّتَيْنِ ثُمَّ يُرَدُّونَ إِلى عَذابٍ عَظِيمٍ ( 101 ) زود عذاب كنيم ايشانرا دو مرتبه ، پس بازگردانيده شوند بسوى عذاب بزرگ . تفسير : عذاب بزرگ عبارت از دوزخ است . « إِنَّ الْمُنافِقِينَ فِي الدَّرْكِ الْأَسْفَلِ مِنَ النَّارِ » ( نساء ركوع 21 ) اما پيش از آن نيز اقلا دوبار گرفتار عذاب مىشود . يكى عذاب قبر ، دوم عذابيكه در حيات اين جهان به آنها مى رسد . ابن عباس روايت مىكند ، در يكى از ايام جمعه حضرت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم بر منبر ايستاد و تقريبا سى و شش نفر را بنام صدا كرده ، فرمود : « اخرج فانك منافق » ( يعنى : از مسجد برآى كه منافقى ) اين رسوائى يكنوع عذاب بود يا آنكه اللّه تعالى دارائى و فرزندانشانرا عذاب شان گردانيده است چنان كه قبلا در همين سوره گذشت . ( فَلا تُعْجِبْكَ أَمْوالُهُمْ وَ لا أَوْلادُهُمْ إِنَّما يُرِيدُ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ بِها فِي الْحَياةِ الدُّنْيا - الآية ) و يا بعضى از آنها در گرسنگى و ديگر آفات ارضى و سماوى مبتلاشده بمرگ ذلت مردند ، و يا غيظ و دندان خائى شان از مشاهدهء عروج و ارتقاى اسلام سوهان جان فرسائى بود . نزد من اقسام اين عذابها همه در ( مرّتين ) داخل است و عدد دو يا مطلق براى تعدد است چنان كه در « ثُمَّ ارْجِعِ الْبَصَرَ كَرَّتَيْنِ » مى باشد يا مراد از آن اثنيت نوعى است يعنى « عذاب قبر » و « عذاب قبل الموت . » و اللّه اعلم . وَ آخَرُونَ اعْتَرَفُوا بِذُنُوبِهِمْ خَلَطُوا عَمَلًا صالِحاً وَ آخَرَ سَيِّئاً عَسَى اللَّهُ أَنْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ ( 102 ) و بعض ديگر اقرار كردند بگناهان خود ، آميختند عمل نيك و ديگر عمل بد را . قريب است كه اللّه برحمت باز گردد برايشان ، بيشك اللّه بخشاينده مهربان است . تفسير : در اهل مدينه اگر از يك طرف اين منافقان متمرداند كه جرايم و سيئات خود را در پردهء